از غفلت ملی تا تدبیر ملی
در اولین همایش کسب و کارهای خانوادگی ایران
سعید جابرانصاری ۱۴۰۳۰۹۲۷
کسبوکارهای خانوادگی در سراسر جهان ستون فقرات بخش خصوصی هستند ، این نوع کسب و کارها، مدل برتر مشارکت درفعالیتهای اقتصاد شناخته میشوند و سهمی حدود ۷۰ درصد از GDP جهانی را به خود اختصاص دادهاند. این خود نشانگر مقبولیت و گستردگی و برتری مدل کسب و کار خانوادگی در رشد اقتصادی جهان به ویژه در کشورهای شرقی و غربی است. درحالیکه در کشور ما آنگونه که شایسته چنین جایگاهی میباشد، مورد توجه قرار نگرفته است و حتی آمار دقیقی ازکسب و کارهای خانوادگی در ایران نداریم .
طی ۴۰ سال گذشته ، معجزه اقتصادی چین با حمایت از کسبوکارهای خانوادگی و افزایش سهم این بخش در GDP کشورشان، از صفر به ۶۰ درصد محقق شد. بر اساس آخرین آمار این سهم هم اکنون در روسیه به ۴۰٪، در هند به ۷۰٪، و در ترکیه به ۷۵٪ رسیده است.
برخی ویژگی های مدل کسب و کارهای خانوادگی از جمله دیدگاه بلند مدت و بین نسلی، چشم اندازی فراتر از سود و توجه به اعتلای میراث خانواده ،توجه به رعایت اخلاق کسب و کار برای حفظ نام خانواده، توسعه جامعه محلی، بشردوستی و حفظ محیط زیست، منجر به برتری این مدل نسبت به مدل وال استریت که قرارداد اجتماعی اش بیشینه کردن سود در کوتاه مدت و ارزش سهام می باشد، گردیده است.
در سال ۱۹۸۴، مدرسه کسب و کار هاروارد آغاز گر بهره گیری از دانش و رویکرد مدیریت علمی در کسب و کارهای خانوادگی با ارایه مدل سه حلقه ای خانواده ، مالکیت و مدیریت بوده است و در حال حاضر پس از ۴۰ سال، اکو سیستم کسب و کارهای خاوادگی فعال و موثری که دارای بیش از صدها دانشگاه برتر در سراسر جهان، مراکز ویژه کسب و کارهای خانوادگی و که مطالعات پژوهشی و برنامه های آموزشی متناسبی را برای اعضای خانواده، مدیران خانوادگی، مدیران حرفه ای غیرخانوادگی، و مشاوران تخصصی این حوزه تا حد دکترا ارایه می دهند. ضمنا شرکتهای مشاوره ای همچون PWC, Deloitte, BCG, Mckinsey ,… نیز خدمات تخصصی برای خانواده های کارآفرین در بیش از ۱۴۰ کشور ارایه مینمایند.
خانواده های کارآفرین با توجه قوی به مقوله مسئولیت اجتماعی نیز اقدام به تاسیس انجمنها و تشکلهای مدنی، و مراکز تخصصی متعددی در سراسر جهان کرده اند. بعنوان نمونه شبکه FBN International واقع در لوزان سویس، از طریق ۳۲ نهادهای ملی و منطقه ای در ۶۵ کشور با رویکرد { با خانوادهها برای خانوادهها} با بدنه دانشی قوی، توانمندسازی و شبکه سازی کسب و کارهای خانوادگی عضو و بعضا اعضای حرفه ای متمرکز هستند و به شناسایی و انتقال تجارب برترجهانی، ملی و محلی کسب و کارهای خانوادگی می پردازند تا تداوم موفق و پایدار بین نسلی شان را تسهیل کنند.
همچنین با همکاری اتاقهای بازرگانی شان ، بعنوان مرجعی ملی و به عنوان ندای مشترک کسب و کارهای خانوادگی، با مطالبه گری و حمایت گری، و توصیه های علمی برای اصلاح سیاست های عمومی خانواده – دوست و یا خانواده – محور، تصویب قوانین حمایتی ، به ترویج و توسعه، ماندگاری و پایداری کسب و کارهای خانوادگی کمک می کنند.
بعنوان مثال ، اخیرآ اتاق بازرگانی دبی نسبت به تاسیس مرکز کسب و کارهای خانوادگی در سال ۲۰۲۳ اقدام نموده است تا و بقول شیخ محمد نخست وزیر دبی: «اطمینان از رشد و پایداری کسب و کارهای خانوادکی یک اولویت استراتژیک و بخش اصلی چشم انداز ماست» آنها باشد و « افتتاح مرکز دبی یک گام مترقی برای دستیابی به سیستم پشتیبانی قوی است باشد تا با ابتکاراتی همچون تقویت حکمرانی و آموزش راهبران نسل بعدی ، با چشم انداز پایداری و رشد، برای آینده آماده شوند و سهم ارزشمند آنها در اقتصاد ملی افزایش یابد». همزمان ، با تاسیس دفتر ثروت خانوادگی در DIFC ، توانسته اند طی سالهای گذشته بیش از یک تریلیون دلار سرمایه جذب کنند.
غفلت ملی
از یک دیدگاه ، صرفنظر از دلایل و عوامل آن ، تا کنون به واقع از شاهراه توسعه به بی راهه ای بر خلاف تاریخ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی ایران با محور خانواده ها منحرف شدیم شدههایم و به قول ماهاتیر محمد، در مصادره های انجام شده مرغ هایی که تخم طلا میگذاشتند را سربریدیم و به اذعان مقام معظم رهبری بدانها جفا و خطا شد.
در نتیجه احساس امنیت مالکیت برای خانوادههای کارآفرین تضعیف شد. به تدریج جایگاه آنان در اقتصاد به حاشیه رانده شده و جامعه کسب و کارهای خانوادگی تبدیل به نقطه کور توسعه ملی شد. دلیل این مدعا همان است که در هیچ یک از هفت برنامه توسعه پس از انقلاب توسط نظریه پردازان و کارشناسان توسعه دیده نشدند بدان توجه نشده است، در حالی که دیدگاه مقام معظم رهبری در سال جهش تولید و مشارکت مردم ، و تاکید همچنین در برنامه برنامه هفتم توسعه، بر مردمیسازی برای تغییر پارادایم ملی توسعه و اقدامات جبرانی و اعتمادساز تاکید دارند.
از اینرو بر خلاف اکثر کشورهای شرقی و غربی، در ایران دچار غفلتی ملی بوده ایم و استعداد این ظرفیت عظیم طبیعی، تاریخی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی را به درستی نشناخته ایم و برای توسعه ملی از آن بهره مند نشده ایم. این غفلت بزرگ همگی ما از یک طرف در سطح خرد، باعث زمینه ساز مهاجرت بیرویه، عدم جذب سرمایه گذاری، انقطاع بین نسلی و بعضا تضاد و اختلال در روابط خانوادگی و تعطیلی کسب و کارها شده است. از طرف دیگر در سطح کلان موجب عقب نگهداشته شدن از قافله جهانی در استفاده از مواهب کسب و کارهای خانوادگی، این مدل برتر و درونزای توسعه پایین به بالا شده است.
نظام آموزشی و پژوهشی کشور تابحال حتی یک درس هم درباره کسب و کارهای خانوادگی ارایه نداده است، و خروجی تحقیقاتی آن نتوانسته در سطحی شایسته و در خور، این نقصان را واکاوی کند چه برسد که راه حلی برای رفع این عارضه ارایه کند و علی رغم فقدان یک نظام سلامت و حمایت، تنها این اتکا بر نظام خانواده بوده که توانسته این سخت جانی را برایمان همراه داشته است.
به تعبیری نمیتوان بدون نظام پزشکی متمرکز بر بهداشت و درمان نمیتوان انتظاری جدی برای سلامتی و افزایش امید به زندگی شهروندان داشت. نظام آموزشی و پژوهشی کشور تابحال هیچ درس مصوب وزارت علوم را برای مدیریت کسب و کارهای خانوادگی ارایه نداده است، تا خانواده های کارآفرین در «رعایت بهداشت و حفظ سلامت» خودکفا شوند.
مشاوران داخلی و تشکل های مرتبط نیز علیرغم برخی تجربیات خوب خود، بدلیل عدم اتصال و همکاری با پیشروان صنعت مشاوره و نهادهای ذیصلاح بین المللی و نیز بدلیل عدم کافی نبودن تقاضا از سوی جامعه کسب و کارهای خانوادگی، در این حوزه بصورت تخصصی، میان رشته ای، چند رشته ای و روزآمد وارد نشده اند تا خانواده های کارآفرین امکان «دریافت درمان مناسب» را داشته باشند.
تابحال اتاقهای بازرگانی نیز مستقل از حمایت کلی از بخش خصوصی و تلاش برای بهبود محیط کسب و کار که البته بسیار هم ارزشمند است و جای قدردانی دارد، بطور خاص درباره کسب و کارهای خانوادگی، بجز حمایت از چند پروژه پژوهشی مهم ولی محدود، و دو دوره آموزش مدیریت کسب و کارهای خانوادگی در مدرسه تکاپو، هنوز اقدام موثری انجام نداده اند.
تدبیر ملی : کلیات پیشنهاد انجمن ترویج کسب و کارهای خانوادگی در این همایش ملی برای گذر از غفلت ملی به تدبیر ملی :
اولین قدم توسط خانواده های کارآفرین. دارون عجم اوغلو برنده جایزه نوبل اقتصادی رمز موفقیت ملتها را حکومت با کیفیت و نهادهای فراگیر می داند. حکمرانی خوب کسب و کارهای خانوادگی می تواند مکمل حکمرانی حاکمیت ایران باشد. با نگاهی به آنچه که در جهان امروزین می گذرد، خانواده های کارآفرین باید بدانند انقطاع نسلی و انحلال کسب و کارشان، میتواند سرنوشت محتوم آنها نباشد. درصورت عزم و بهره گیری از علوم روز و تجربیات برتر جهانی، و با پرهیز از انحصار و رانت جویی، با شفافیت و اجرای موثر حکمرانی خوب چندجانبه «خانوادگی، مالکیتی، شرکتی ، بشردوستی و توسعه پایدار»، و ارایه فرصتهای برابر می توانند به نهادی فراگیر برای رشد و توسعه پایدار تبدیل شوند.
ارایه فرصتهای برابر در کسب و کار خانوادگی و رویکرد شایسته سالاری (در مقابل خویشاوندگرایی)، به یافتن فرد شایسته (اعم از اعضای خانواده و غیر خانواده) برای مشاغل مورد نیاز، و یافتن کار شایسته برای اعضای خانواده بر أساس علاقه و توانمندی های بالقوه و بالفعل شان بخشی از حکمرانی خوب چند جانبه است.
با بهره گیری از رویکرد علمی و بهره گیری از تجربیات برتر، خانواده های کارآفرین می توانند ضمن دستیابی به انتقال موفق بین نسلی، خانواده ای رستگار داشته باشند و با سرمایه گذاری و همسویی اهدافشان با اهداف توسعه پایدار، میراثی ماندگار را جهت نسلهای آتی برای تداوم ارزش آفرینی باقی بگذارند تا همچنان سفره ها گسترده و چراغها روشن بماند. این خود می تواند بهترین عمل صالح وباقیات صالحات خانواده های کارآفرین باشد.
قدم دوم توسط نقش آفرینان اکوسیستم هم آفرین. تشخیص پیچیدگی روانشناختی، مدیریتی، حقوقی، اقتصادی، مالی و … کسب و کارهای خانوادگی و میان رشته ای و چند رشته ای بودن پویایی متقابل خانواده، مالکیت و کسب و کار ضروری بوده و نیازمند پذیرش تفکر اکوسیستمی است. می بایست برای ایجاد و تسهیل روابط برد – برد و رشد متقابل فعالان اکوسیستم کسب و کارهای خانوادگی ، که موفقیت هر یک در گرو موفقیت دیگری است، تلاش کنیم.
بدیهی است نمی توان از خانواده های کارآفرین، بخصوص خانواده های در حال گذار و انتقال بین نسلی، انتظار داشت که مسایل خود را به تنهایی حل کنند و نباید آنها را تنها گذاشت.
حل مسایل این حوزه، و اقدام برای ایجاد نظام موثر آموزش، پژوهش، مشاوره و هدایت اکوسیستم کسب و کارهای خانوادگی و جبران سریع عقب ماندگی ها از سایر کشورها الزامی است. در این راستا نه تنها نیازمند تعهد، تمرکز و مشارکت موثر اعضای حرفه ای انجمن، مشاورین و اساتید محترم، و نقش آفرینی شرکای این اکوسیستم می باشیم، بلکه داشتن تقاضای موثر خانواده های کارآفرین، و حمایت همه جانبه مادی و معنوی اتاقهای بازرگانی را نیز الزامی می دانیم. در واقع با فعالسازی تقاضا و عرضه دانش و مشاوره در این بازار نوظهور، به آن عمق و غنا می بخشیم و با انباشتن تجربیات برتر بدنه دانش پایه و کاربردی محلی و ملی مورد نیاز را پایدار نموده و در اشاعه و ترویج آن کوشا هستیم.
قدم سوم توسط اتاق امید آفرین.
- تصمیم و اعلام اتاق بازرگانی بعنوان پارلمان بخش خصوصی ، در ایران و استانها، برای تجدید عهد با کسب و کارهای خانوادگی عضو اتاق، و حمایت همه جانبه از ایشان از طریق ایجاد شورای مرکزی کسب و کارهای خانوادگی در اتاق ایران، و ایجاد مراکز کسب و کارهای خانوادگی در تهران و مراکز استانها و حمایت از توسعه اکوسیستم یادشده در جهت تقویت ذاتی و انسجام درونی خانواده های کارآفرین و جامعه کسب و کارهای خانوادگی به عنوان ستون فقرات بخش خصوصی میباشد.
- حمایت از پژوهشهای مورد نیاز و هماهنگی و اقدام برای ایجاد اجماع نخبگانی بین راهبران فکری و سیاستگذاران بطور خاص و آماده سازی بستر فرهنگی جامعه به طور عام، برای بازشناسی ویژگیها و پذیرش مدل کسب و کارهای خانوادگی به عنوان مردمی ترین هسته بخش خصوصی، و پیشران توسعه درونزا و پایدار .
- بررسی قوانین حمایت از کسب و کارهای خانوادگی در کشورهای منتخب و اسلامی، و تدوین لایحه قانون حمایت از کسب و کارهای خانوادگی ایران و پیگیری از طریق شورای گفتگو تا حصول نتیجه نهایی.
امیدواریم با تقسیم کار در این نظام تدبیر ملی و با تغییر نگرش و تغییر جهت قطب نمای توسعه به سوی مدل کسب و کارهای خانواگی ، سازگار با مبانی اسلامی، فرهنگ ایرانی و میراث تاریخی مان، و فعال سازی استعداد و پتانسیل دست نخورده شان در راه توسعه پایدار، سهم کسب و کارهای خانوادگی را از تولید ناخالص ملی ایران را به سطح میانگین جهانی رسانده و جامعه را از پیامدهای مثبت آن در حوزه های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و قوام نهاد خانواده، که به خیر و برکت عمومی و رونق آبادانی ایران عزیزمان منجر میشود برخوردار سازیم.
امروز ما شاهد چندین دهه برنامه ریزی توسعه متمرکز و بالا به پایین با ذهنیت و محوریت درآمدهای نفتی هستیم. افزایش مستمرتصدی گری دولتی مداخله گرا و ناکارآمد، فقر و فساد و نارضایتی و مستهلک شدن سرمایه اجتماعی و افزایش انواع ناترازی های بحران زا، و از جمله ناترازی مالکیتی را می توان علت اصلی ناترازی مدیریتی که خود ریشه سایر ناترازی های بحران زا دانست.
بدیهی است جامعه کسب و کارهای خانوادگی مقتدر و دارای راست کرداری، خوشنامی و اعتبار اجتماعی، اهلیت و خبرگی، میتواند بار دولت را برای خصوصیسازی واقعی و موثر، شفاف و مسئولانه و اصیل سبک سازد. با انتقال موفق بین نسلی وثروت آفرینی و سرمایه گذاری بیشتر، ضمن کاهش مهاجرت نسل جوان و خروج سرمایه، منجر به افزایش جذب سرمایه گذاری خارجی و توسعه تعاملات و تجارت خارجی نیز گردد. انشالله.
امیدوارم به تلاش ما در هر ظرفیت ممکن ، بپیوندید. از همکاری اعضا و هیات موسس و هیات مدیره انجمن، اعضای شورای علمی و اجرایی و کلیه همکاران تمام وقت و پاره وقت و داوطلب انجمن بسیار متشکرم. از ریاست و هیات رییسه و هیات نمایندگی اتاق بازرگانی ایران ، تهران و استانها و نیز از همه فعالان اکوسیستمی و خانواده های کارآفرین، کسب و کارهای خانوادگی عضو اتاق و حاضر در جلسه نیز نهایت سپاس را دارم و برای همه شما عزیزان و خانواده های محترم ایشان ارزوی هم شکوفایی و نیک زیستی پایدار دارم.
خدایا چنان کن سرانجام کار تو خشنود باشی و ما رستگار
با تشکر از توجه و همراهی شما عزیزان
سعید جابرانصاری، رییس هیات مدیره انجمن ترویج کسب و کارهای خانوادگی
اولین همایش ملی کسب و کارهای خانوادگی ۱۴۰۳۰۹۲۷
میثاق مشترک انجمن ترویج کسب و کارهای خانوادگی
ما اعضای خانوادگی و حرفه ای انجمن ، برای تشویق جامعه کسب و کارهای خانوادگی ایران و جلب همراهی شان، تلاش می کنیم الگوهای موفقی از حکمرانی خوب ، هم شکوفایی و نیک زیستی را به اشتراک بگذاریم ، و به حاکمیت ایران یاری می دهیم تا همچون کشورهای پیشرفته، الگوی کسب و کارهای خانوادگی را به عنوان مدلی برتر برای مشارکت مردمی، پیشران توسعه صنعتی، و توسعه پایدار ملی بپذیرند، و پیامدهای مثبت اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی آن منجر به خیر عمومی مردم عزیزمان شود و انشالله تعالی شعار انجمن که همانا {خانواده ای رستگار، میراثی ماندگار و توسعه ای پایدار} می باشد محقق شود.
هم اکنون نیاز داریم تا با ندایی مشترک و رسا، از غفلت ملی به سوی تدبیر ملی، حرکتی هماهنگ را آغاز نماییم.
